'Als niemand je begrijpt, ga je harder schreeuwen'

‘Ik ben niet veilig. Hij gaat me vermoorden.’ Elly huilt terwijl ze het zegt. Veel woorden heeft Elly niet. Maar non-verbaal communiceert ze des te meer. De vele, intense emoties die ze dagelijks voelt, laten diepe lijnen achter in haar gezicht. Emoties die elkaar in rap tempo afwisselen en innerlijke onrust en onmacht weergeven. ‘Ik ben helemaal niet veilig en ik wil niet vermoord worden’, huilt ze. Om even later krachtig te zeggen dat haar buurman juist degene is die bang is. ‘Hij is bang dat ik hém vermoord. Daarom ben ik uit huis gezet, door de politie en met pistolen.’

Elly kwam een paar jaar geleden bij het Leger des Heils wonen, omdat het thuis niet langer ging. Stemmen in haar hoofd zeiden dat haar buurman haar zou doodmaken. “Hij zei tegen me: ‘Ik ga je doodmaken. Ik maak je stuk’.” In paniek schreeuwde Elly het uit. Nadien gedroeg ze zich regelmatig agressief, waardoor ze uit haar woning werd gezet. “In een woonwijk is dit soort gedrag niet toelaatbaar”, legt Tara Jane Thomas, beleidsadviseur ggz bij het Leger des Heils uit. Bij een escalatie is de politie het eerst ter plaatse. De woningbouwcoöperatie beslist over de uitzetting en de politie voert dat uit. Dat gaat vaak gepaard met een vorm van dwang.

De uithuiszetting kostte Elly haar plek in de samenleving. In één nacht raakte ze alles kwijt. Ze woonde samen met haar katten, die waren haar familie en haar houvast. Haar thuis, maar ook haar eigenheid is ze kwijtgeraakt. “Ze doen allemaal maar, ik kan er niks aan doen. Mijn diertjes zijn ook weg”, zegt ze verslagen. En dan weer heel boos: “Het is zo oneerlijk!” Boosheid voelt soms beter dan verdriet. Alsof je meer grip hebt op een uitzichtloze en machteloze situatie. Het lukt Elly niet om haar eigen emoties in bedwang te houden. “Mensen zeggen wel eens dat ik psychotisch ben. Die rare buurman zegt dat allemaal tegen me. Hoe komen ze erbij dat ik psychotisch ben? Het komt gewoon door die buurman”, vertelt ze, overtuigd van haar gelijk.

“Dit gedrag is een symptoom van een onderliggend probleem”, zegt Tara Jane. “Het maakt mij nieuwsgierig naar Elly. Waarom is ze zo agressief en schreeuwt en scheldt ze zo?” Uit onderzoek bleek dat Elly een licht verstandelijke beperking heeft en de sociaal-emotionele intelligentie van een heel jong kind. “Dan is de wereld ook groot en overweldigend. Elly voelt en ervaart zoveel, maar weet niet hoe ze dat kan uiten. Ze is niet opgegroeid met een besef van wat gezond en veilig leven is. Haar jeugd was ingewikkeld, ze had geen stabiele thuissituatie en werd misbruikt. Ze ging vroeg uit huis en is toen aan haar lot overgelaten. Ze heeft al die jaren op anderen geleund om structuur en richting in haar leven te vinden.”

“Het is de illusie van maakbaarheid van het leven die deze groep mensen in de weg zit”, vertelt Tara Jane. “Alsof je, als je maar goed genoeg je best doet, een mooi leven kunt leiden. En als je in de goot ligt, dan heb je gewoon niet hard genoeg gewerkt. Door de individualisering worden mensen afgerekend op wat je aan de buitenkant ziet: een vreemd persoon die de openbare orde verstoort. Terwijl deze mensen ook onderdeel zijn van onze samenleving. Niemand wil in de basis zo zijn. Hoe ziek en in de war je ook bent, iedereen wil een fijn en mooi leven. Eigenlijk moet je dit gedrag zien als een wanhoopskreet. Door het tekort aan zorg verergeren de problemen.”

“Professionals en betrokkenen rondom mensen met onbegrepen gedrag moeten vertalers worden van mens naar samenleving, en andersom. Als Elly schreeuwt ‘ik ben niet veilig!’, hoort de buurt vooral lawaai. Wij horen angst. Dat bedoel ik met vertalen. Onze rol is de samenleving helpen deze mensen te begrijpen. Wij kunnen het signaal afgeven dat wat mensen aan de buitenkant zien, niet tegen hen is gericht. Dit is een mens die is vastgelopen en het soort intensieve zorg nodig heeft waar wij helaas veel te weinig van hebben in Nederland.”

De beste kans op een stabiel leven heeft Elly bij het Leger des Heils. “Ambulante zorg is niet toereikend voor mensen zoals Elly”, aldus Tara Jane. “Er zijn weinig andere organisaties waar Elly terechtkan. Dat heeft te maken met de complexiteit van haar verslaving en gedrag. Ondanks dat wij misschien ook niet de volledig passende zorg kunnen bieden, proberen we er wel zo goed mogelijk voor haar te zijn. Het is misschien niet het leven dat je voor haar zou kiezen. Maar hier is ze veilig. En soms is dat alles wat nodig is.”

Elly praat inmiddels niet meer over een eigen huis. Hoewel ze het Leger des Heils lang vervloekte, lijkt ze nu te berusten in de plek die ze hier heeft gevonden. “Wij kunnen nabijheid geven, dat houdt haar rustig. Want ze weet: wat ik ook doe, hoe gek en onvoorspelbaar ook, er is iemand die een arm om me heen slaat en zegt: ‘Het is oké, Elly’.”

Uit privacyoverwegingen is Elly een gefingeerde naam, het artikel is gebaseerd op ervaringen en observaties van Tara Jane Thomas.