De toespraak van minister en theoloog Mirjam Sterk tijdens de opening van het academisch jaar van de Protestantse Theologische Universiteit markeert een belangrijk moment in het samenspel tussen overheid en kerkgemeenschappen. Zeker nu pijnlijke zorgopgaves steeds meer aan de oppervlakte komen. Dat stellen Bente Gundersen, commandant en geestelijk leider, en Karin Bloemendal, bestuurder zorg van het Leger des Heils. Maar, stellen zij: wie gemeenschapszin predikt, moet bereid zijn om in die gemeenschappen te investeren en hen ook buiten fysieke kerkmuren opzoeken.
De toekomst waar minister Sterk voor pleit om zo een ‘verschuiving van zorg naar sociaal domein en zorgzame gemeenschappen verder vorm te geven’, klinkt ons bekend en vertrouwd in de oren. In die missie staan we haar volledig terzijde en willen we de zoektocht aangaan om nieuwe vormen te vinden waarin overheid en onder andere kerken een sterk vangnet vormen voor mensen die in nood die hulp nodig hebben. Waar de overheid de afgelopen decennia regelmatig last had van religiestress en geloof voornamelijk zag als risico bij maatschappelijke hulp en ondersteuning, vraagt diezelfde overheid geloofsgemeenschappen nu om een stap vooruit te zetten. Dat is opmerkelijk en positief tegelijk.
Tegelijk zien wij dagelijks hoe steeds meer mensen eenzaamheid ervaren, dakloos raken, schulden opbouwen en een leven leiden in armoede. Niet in de laatste plaats als resultaat van overheidsbeleid. De schrijnende gevolgen van steeds meer dakloosheid en groeiende schuldenproblematiek laat zien dat de overheid als schild voor kwetsbaren lang niet altijd de bescherming biedt die het in onze overtuiging zou moeten bieden.
Onze verzorgingsstaat in de huidige vorm heeft ertoe geleid dat er steeds meer formele zorg is opgetuigd voor zaken waar niet de overheid, maar de samenleving (en daarmee vanzelfsprekend ook de kerken) verantwoordelijkheid moet nemen. Het IBO-rapport ‘Uit balans’ [1] over mentale gezondheid en GGD laat een trend zien van medicalisering. Dit wordt getypeerd als ‘het proces waarbij verschijnselen die voorheen niet tot het medische domein worden gerekend, in toenemende mate worden gedefinieerd en behandeld als medische problemen.
'Om deze gemeenschappen in Nederland te versterken, is een nieuw samenspel tussen overheid, kerken en anderen hard nodig.'
Zorg in formele zin biedt vaak geen basis voor herstel van de diepste noden van mensen. De bijdrage van het Leger des Heils als zowel kerk áls zorg-organisatie in de breedste zin van het woord, is dat we investeren in lokale gemeenschappen in wijken en buurten. Dit zijn plekken waar dagelijks honderden mensen over de vloer komen. Het onderscheid tussen hulpvrager, bezoeker en vrijwilliger vervaagt. Iemand die zelf kwetsbaar binnenkomt, kan later verantwoordelijkheid dragen voor een activiteit. Een vrouw met een verslavingsverleden ziet een jonge man worstelen met een terugval en gaat uit eigen beweging naast haar zitten om zijn ervaring te delen. Daarin zien we dat je zorg niet altijd vóór mensen hoeft te organiseren, maar dat we samen gemeenschappen kunnen bouwen waarin mensen met hun existentiële vragen en behoeften kunnen ontvangen én geven.
Om deze gemeenschappen in Nederland te versterken, is een nieuw samenspel tussen overheid, kerken en anderen hard nodig. En ja, dat begint met elkaar ontmoeten en in de ogen kijken, natuurlijk in Den Haag, maar ook in buurten en wijken.
Historisch zijn kerken altijd een factor van belang geweest in het opvangen van mensen in nood. Inmiddels zijn we alweer een kwart van de 21e eeuw onderweg en tekenen nieuwe vormen van zorgzame gemeenschappen zich op allerlei plekken af. Kerken spelen in zulke initiatieven vaak een rol. De minister ziet en erkent dit, maar zoekt begrijpelijkerwijs naar manieren om samen met deze gemeenschappen de weg vooruit te vinden.
De vraag is wat ons betreft niet waar de kerken blijven in het maatschappelijk debat over Nederland als zorgzame gemeenschap. Waar het om gaat is dat overheden en kerken als bondgenoten manieren vinden waarop zij gemeenschappen in buurten stimuleren en duurzaam borgen. Daarin spelen zij een geheel eigen rol en dáár zou het gesprek over moeten gaan.
Bente Gundersen, commandant en geestelijk leider en Karin Bloemendal, bestuurder zorg van het Leger des Heils
