Terwijl huishoudens zich met noodpakketten klaarmaken voor een mogelijke ramp, bereidt ook het Leger des Heils zich voor. Op de woonlocaties, in de buurthuiskamers, maar ook op andere plekken waar deelnemers wonen die zich niet zelfstandig kunnen redden. Sinds kort komt daar een nieuwe taak bij in de Kopgroep burgerhulpverlening. ‘Het sociale cement zijn in tijden van nood’, omschrijft kapitein Harm Slomp deze nieuwe opdracht.
Het was even slikken, toen de naam van het Leger des Heils opdook in de noodplannen van de overheid. Rampen en crisissen, daar gaat officieel het Rode Kruis over in Nederland. Maar nu werd óók het Leger des Heils als crisispartner genoemd. Voor de bestuursvoorzitter van Leger des Heils Welzijn & Gezondheidszorg, kapitein Harm Slomp, was het geen vraag of zijn organisatie op de uitnodiging moest ingaan. ‘Helpen zit in ons DNA, daar zijn we al honderd jaar niet voor weggelopen.’
Hulp bij rampen en crisissen is niet de hoofdtaak van het Leger des Heils, geeft de kapitein toe. Maar deze vorm van hulpverlening is zeker een afgeleide vorm van de missie. Zowel in de coronaperiode als direct daarna, toen tienduizenden Oekraïners naar Nederland vluchtten, stond het Leger des Heils klaar. De pandemie had de werkorganisatie in het voorjaar van 2022 behoorlijk uitgeput, zegt Slomp. Daarna kwam de Oekraïnecrisis. ‘Maar toch gingen onze mensen door.’
‘We zijn er in de eerste plaats voor de mensen die aan onze zorg zijn toevertrouwd. Zij gaan voor, ook tijdens een ramp’ Harm Slomp
Kopgroep
Het Leger des Heils biedt overal ter wereld noodhulp. Van die expertise profiteert de Nederlandse afdeling. Toch blijft de grilligheid van crisissen lastig, stelt Slomp. ‘Het is moeilijk te voorspellen wat er wanneer gaat gebeuren. Het gaat om situaties waar het echt helemaal fout gaat, de stroom uitvalt, er geen communicatie mogelijk is en er een gevaar is voor rellen.’ Juist die onvoorspelbaarheid maakte een omslag nodig. ‘Het besef groeide dat we ons beter moeten voorbereiden, ook om de organisatie niet compleet uit te putten.’
Natuurlijk leidde de officiële vraag vanuit Den Haag ook tot interne discussie. ‘We zijn er in de eerste plaats voor de mensen die aan onze zorg zijn toevertrouwd. Zij gaan voor, ook tijdens een ramp. Kun je er dan ook zijn voor anderen in de samenleving?’ Het antwoord luidde ja. ‘We hebben ruim 130 buurthuiskamers die de functie van buurtsteunpunten gaan vervullen. Ze staan in kwetsbare wijken, men weet de weg al te vinden. We kunnen stabiliteit bieden, het sociale cement zijn in tijden van nood.’
Daarom zit Het Leger des Heils nu in de ‘Kopgroep burgerhulpverlening’, samen met het Veteranen Search Team, Reddingsbrigade Nederland en het eerdergenoemde Rode Kruis. Verschillende risicoplaatjes worden naast elkaar gelegd om te kijken hoe de hulptroepen elkaar kunnen aanvullen. Dankzij de steun van donateurs krijgt een deel van de medewerkers een training tot crisishulpverlener. Waar vroeger de hulp met improvisatie tot stand kwam, worden medewerkers nu klaargestoomd voor crisisbeheersing.
Sociale infrastructuur
Toch blijft voor het Leger des Heils de primaire focus op de 10 procent die zich bij een ramp moeilijk kan redden. Slomp: ‘Wij weten het beste wat deze mensen nodig hebben: rust, stabiliteit, sociale veiligheid.’ Het Leger des Heils zoekt daarbij naar een brede maatschappelijke coalitie, naar het voorbeeld van de energiecrisis in 2023. ‘We namen toen het initiatief om Warme Kamers te openen, waar uiteindelijk ook bibliotheken, provinciehuizen en andere openbare plekken aan meededen.’ Een strategie die Karen van Oudenhoven, directeur van het Sociaal Cultureel Planbureau, toejuicht. ‘Plekken waar mensen samenkomen – scholen, kerken, moskeeën – zijn bij uitstek geschikt om samenwerking te organiseren.’
Als bijzonder hoogleraar Maatschappelijke Veerkracht aan de Vrije Universiteit weet ze dat ‘de menselijke factor’ een hele belangrijke voorwaarde is om te zorgen dat een samenleving na een ramp herstelt. ‘We zagen dat bij de orkaan Katrina, maar ook bijvoorbeeld in Engels onderzoek naar hittegolven. In sterke gemeenschappen steunen mensen elkaar. Dat doet veel met de stress die onherroepelijk optreedt tijdens een crisis. Bovendien helpen sterke banden voor het zelfvertrouwen: het gevoel dat je het samen kunt oplossen.’
Ervaringskennis
Toch ziet ze deze inzichten nog te weinig terug in het huidige crisisbeleid van de overheid. ‘Er wordt gesproken over technische oplossingen en het leger op sterkte brengen. Er worden allerlei maatregelen genomen tegen digitale dreiging en economische afhankelijkheid. Maar er is te weinig oog voor de sociale infrastructuur. Waar zit de eigen kracht in gemeenschappen, hoe komen we in contact met de groepen die de overheid moeilijk bereikt?’
Juist daar kunnen burgerinitiatieven een belangrijke rol spelen, denkt de SCP-directeur. Ze doelt op het groeiend aantal wijkinitiatieven waarin bewoners zorgdragen voor bijvoorbeeld energie, wonen, kinderopvang en zorg. Net als bij het Leger des Heils zit de kracht van burgerinitiatieven in het vermogen om snel te leren en zich aan te passen. Deze wijkinitiatieven weten bovendien feilloos waar mensen wonen die bijvoorbeeld afhankelijk zijn van thuiszorg of verslaafd zijn. ‘Zij zijn dagelijks bezig met helpen. Zonder ingewikkelde regelgeving, gewoon vanuit hun hart. Dat zou weleens van onschatbare waarde kunnen blijken op het moment dat een ramp uitbreekt.’
