Mensen met onbegrepen gedrag verdienen een menswaardig bestaan

Mensen met onbegrepen gedrag hebben vaak moeite om hun eigen situatie, gevoelens en ervaringen te begrijpen en onder woorden te brengen. Regelmatig is er sprake van interfererende comorbiditeit, waarbij meerdere psychische of sociale problematieken tegelijk voorkomen en elkaar beïnvloeden. Dit maakt het voor naasten, professionals en hulpverleners lastig om het gedrag goed te duiden.

Mensen met onbegrepen gedrag laten vaak signalen zien die wijzen op psychische, sociale of cognitieve problemen. Deze kenmerken kunnen sterk verschillen per persoon en situatie. Veelvoorkomende voorbeelden zijn:

• Zichtbaar verward gedrag, zoals hardop praten in zichzelf, ’s nachts veel lawaai maken of het laten verloederen van de woning. Soms is er sprake van psychotische klachten.

• Moeite met dagelijkse zaken, zoals omgaan met geld, het lezen van post of het regelen van boodschappen. Dit komt bijvoorbeeld voor bij mensen met een lichte verstandelijke beperking.

• Toenemende vergeetachtigheid en desoriëntatie, zoals het kwijtraken van sleutels of ongepast gedrag buitenshuis. Dit kan wijzen op beginnende dementie.

• Overmatig gebruik van alcohol of drugs, wat kan leiden tot onveilig gedrag en overlast voor de omgeving.

• Het (dreigen te) verliezen van grip op het leven door ingrijpende problemen, zoals schulden, dakloosheid of het verlies van een dierbare.

Vaak gaat het om een combinatie van meerdere problemen tegelijk. Juist die samenloop maakt het gedrag moeilijk te begrijpen en onderstreept het belang van tijdige, passende ondersteuning.

De zorgvraag van mensen met onbegrepen gedrag wordt vaak onderschat of onjuist ingeschat. Hierdoor blijft passende en tijdige ondersteuning te vaak uit, terwijl de druk op het zorgstelsel blijft toenemen. Het gevolg is dat problemen verergeren en escaleren. Mensen met onbegrepen gedrag mijden zorg of krijgen pas hulp wanneer de situatie al onveilig of onhoudbaar is. Dit vergroot de complexiteit van de zorg en vraagt om betere samenwerking, afstemming en mensgerichte ondersteuning.

Voor zorginstellingen zoals het Leger des Heils brengt dit grote uitdagingen met zich mee. Veel mensen met onbegrepen gedrag hebben te maken met ernstige psychische en sociaal-emotionele problemen, vaak in combinatie met een lichte verstandelijke beperking. Het ontbreken van een veilige en stabiele basis belemmert herstel en vergroot de kans op overlast en veiligheidsrisico’s. Personeelstekorten, een gebrek aan geschikte woonvoorzieningen en het afbouwen van bemoeizorg maken het steeds moeilijker om passende zorg te bieden. Juist flexibele, laagdrempelige en outreachende zorg is nodig om deze mensen op tijd te bereiken en verdere escalatie te voorkomen.

Mensen met onbegrepen gedrag hebben baat bij een samenleving waarin zij gezien worden en daadwerkelijk kunnen meedoen. Het hebben van een plek in de gemeenschap en betekenisvolle relaties werkt preventief en voorkomt escalatie. Daarom zijn maatschappelijke oplossingen nodig die verder gaan dan zorg alleen en inzetten op ondersteuning, verbinding en stabiliteit.

Dat vraagt om betere bestaanszekerheid, met toegang tot basisvoorzieningen zoals huisvesting, inkomen en sociale ondersteuning. Laagdrempelige buurtvoorzieningen spelen hierin een belangrijke rol. Daarnaast is structurele inzet van bemoeizorg nodig, zodat mensen vroeg in beeld komen en niet uitvallen. Effectieve ondersteuning vraagt om domeinoverstijgende samenwerking tussen gemeenten, zorg, veiligheid en welzijn. Ook moeten wet- en regelgeving beter aansluiten op de complexe praktijk. Tot slot is passende, kleinschalige en prikkelarme huisvesting essentieel om mensen met onbegrepen gedrag een veilige basis te bieden voor herstel en participatie.