De tragiek van een onzichtbare groep

Speciale hulp voor mensen met licht verstandelijke beperking

Bart heeft een IQ van minder dan 85. Zijn probleem is vooral dat je dat niet aan hem ziet. Dertig procent van de dak- en thuislozen in de grote steden heeft een licht verstandelijke beperking. Een beperking die steeds meer tot problemen leidt in onze complexe samenleving. Het Leger des Heils zet daarom in op passende hulp.

Bart (30) zit in de opvang van het Leger des Heils. Hij raakte zijn baan kwijt, kon z’n huur niet meer betalen en kwam op straat terecht. Maar zijn begeleider heeft goed nieuws: hij heeft werk gevonden voor Bart. Een prachtig baantje: hij kan terecht bij de haven in Rotterdam om containers te laden en te lossen. Moet hij zich wel om 08.00 uur melden, meteen de volgende maandagochtend.

"Begrepen", zegt Bart. "Fijn dat er een baan voor me is, ik ga aan de slag." Maar op maandag geen Bart. De werkgever is boos: als hij het nu al laat afweten, hoe gaat dat dan in de toekomst? Zijn begeleider snapt het ook niet: dit was een mooie kans voor Bart, waarom grijpt hij die niet met beide handen aan?

Nou zei Bart wel dat hij het begrepen had, maar dat was helemaal niet zo. Want waar is die haven precies? En hoe kom ik daar? Met de ov-chipkaart? Maar hoe werkt die kaart dan? En als ik om acht uur in de haven moet zijn, hoe laat moet ik dan van huis? Bart wist het niet en bleef daarom maar thuis. Bart heeft een IQ van minder dan 85 en daarmee het cognitieve vermogen van een tienjarige. Zijn grootste handicap? Je ziet het niet aan hem.

Onzichtbare groep
Paul Proost van het Leger des Heils herkent deze situatie maar al te goed. Hij is beleidsmedewerker licht verstandelijk beperkten (LVB) en psycholoog bij het Leger des Heils in Amsterdam. "Als je Bart verder wilt helpen, dan moet je aansluiten bij wat hij begrijpt en kan. Een tienjarig kind laat je ook niet de eerste keer alleen ergens heengaan. Je begeleidt hem, oefent met het reizen met een ov-chipkaart, je herinnert hem eraan dat hij op tijd van huis weg moet. Die begeleiding heeft Bart ook nodig. Maar dat realiseren veel mensen zich niet, want aan de buitenkant zie je vaak niet dat iemand een licht verstandelijke beperking heeft."

Bart behoort tot een grote, onzichtbare groep van mensen met een lage intelligentie, een groep die het in onze huidige samenleving steeds moeilijker heeft. Het aantal mensen met een licht verstandelijke beperking (een IQ tussen de 50 en 85 en een verlaagd sociaal aanpassingsvermogen) dat hulp kreeg vanuit de AWBZ, is tussen 1998 en 2011 bijna vijf keer zo groot geworden, blijkt uit onderzoek van het Sociaal Cultureel Planbureau. Niet omdat hun vermogen achteruit is gegaan, maar omdat onze maatschappij steeds complexer en sneller is geworden. Ze kunnen het niet meer bijbenen en raken daarom steeds vaker in de problemen. Uit onderzoek in de vier grote steden blijkt dat dertig procent van de dak- en thuislozen een (licht) verstandelijke beperking heeft.

Eenvoudig werk verdwijnt
Michiel Vermaak is als arts gespecialiseerd in de behandeling van verstandelijk beperkten en ziet dat deze groep het steeds moeilijker heeft. "Vroeger waren er veel meer simpele banen, bijvoorbeeld op het land. Ze hadden een strenge baas die precies zei wat ze moesten doen en ze kregen aan het eind van de maand een zakje geld. Maar veel eenvoudig werk verdwijnt en dagelijkse dingen vragen om steeds meer vaardigheden. Je moet zelf toeslagen aanvragen, je rekeningen via internet betalen, solliciteren via social media. De nadruk ligt steeds meer op zelfstandigheid. Ook de overheid doet steeds meer een beroep op de participerende en zelfredzame burger. Maar meer dan twee miljoen Nederlanders hebben een IQ onder de 85, zijn soms niet zelfredzaam en zullen dat ook nooit volledig worden."

"Vaak beloven ze iets dat ze niet kunnen waarmaken. Hun gedrag wordt daarmee vaak weggezet als dwars en tegendraads, terwijl ze heel vaak wel willen, maar gewoon niet kunnen. Het is geen onwil, maar onmacht."

Veel mensen met een licht verstandelijke beperking zijn een meester in het verbergen en verhullen ervan. Gevolg: hun hele leven lang worden ze overvraagd en overschat. Vermaak: "Ze zijn vaak enorm streetwise en weten wat ze moeten zeggen om hulpverleners tevreden te stellen. Maar wat ze zeggen, brengen ze vaak niet in de praktijk. Ze snappen soms niet eens wat ze zeggen, leren wat zinnen uit hun hoofd die vaak ook nog intelligent klinken." Proost: "Vaak beloven ze iets dat ze niet kunnen waarmaken. Hun gedrag wordt daarmee vaak weggezet als dwars en tegendraads, terwijl ze heel vaak wel willen, maar gewoon niet kunnen. Het is geen onwil, maar onmacht."

Speciale opvang
Het Leger des Heils erkent het probleem en zet steeds meer in op herkenning van en begeleiding aan deze specifieke groep. Zo is er sinds maart een nieuwe speciale opvang voor mensen met een licht verstandelijke beperking bij het Orthopedagogisch Centrum Trompendaal van het Leger des Heils in Hilversum. De elf cliënten hebben een eigen appartement met eigen voordeur in een groter complex met een centrale voordeur. Ze leven zoveel mogelijk zelfstandig, maar er is wel 24 uur zorg aanwezig.

Eén van hen is Pieter van 32. Hij kwam in Hilversum terecht na een noodkreet van zijn zus. Pieter woonde nog bij z’n ouders, blowde veel, had geen dagbesteding, geen diploma en kwam steeds vaker in aanraking met de politie. Zijn ouders zaten met hun handen in het haar. Pieters zus is eerlijk: iedereen vond hem maar een vervelende vent. Maar die ergernis is sinds kort weg, nu ze weten dat Pieter een verstandelijke beperking heeft.

Dromen
Het gaat nu beter met Pieter, vertelt Bernadette Huyben, GZ-psycholoog bij Orthopedagogisch Centrum Trompendaal. "De begeleiders van het Leger des Heils kijken wat hij allemaal wél kan. We vragen iedereen wat hij of zij zelf graag wil. De meesten hebben net als jij en ik ook dromen. Vaak zijn het gewone wensen; weer werk hebben of een opleiding volgen. Een goede dagbesteding is heel belangrijk, het is één van de eerste dingen die we regelen. Want verveling en je nutteloos voelen, vergroten de kans op problemen, zoals drugsgebruik."

Domus Plus
In Amsterdam en Utrecht heeft het Leger des Heils een Domus Plus, een maatschappelijke opvang voor cliënten met een verstandelijke beperking. Ook in Rotterdam en op andere locaties in het land biedt het Leger specifieke hulp aan deze cliëntgroep. Proost: "Je zegt niet: 'Vanmiddag ga je je kamer opruimen', maar je legt precies uit wat je bedoelt. 'Leg je was in de wasmand, vouw je schone was op en leg die in de kast.' Je geeft concrete, duidelijke aanwijzingen."

- TEKST FIEKE WALGREEN

Dit artikel is verschenen in KANS magazine, nr. 2 2015.